Tezy na rzecz europejskiej polityki płac minimalnych

23.03.2012

 

Tezy na rzecz europejskiej polityki płac minimalnych

1. Dla ogromnej większości pracowników najemnych wynagrodzenie płacowe stanowi główne źródło dochodu. Tym samym wysokość płacy określa indywidualną stopę życiową; pozwala również mierzyć szacunek, jakim dane społeczeństwo darzy godność człowieka. Dziś tendencją gospodarki i polityki jest upatrywanie w płacach jedynie elementu kosztów produkcji i ich ocenianie pod kątem konkurencyjności międzynarodowej. Takie podejście, jednostronnie skupione na podaży, spycha na drugi plan funkcję ekonomiczną płac jako składnika popytu. Tymczasem to właśnie popyt jest podwaliną wszelkiego zapewniającego rozkwit i trwałego rozwoju gospodarczego.

2. Od ponad dwóch dziesięcioleci szaleje polityka liberalizacji rynków i deregulacji społecznej; wywiera ona presję na płace. Co więcej, masowe bezrobocie, które szerzy się w licznych krajach europejskich, alarmująco redukuje zdolność organizacji związkowych do obrony interesów pracowników najemnych. Coraz więcej przedsiębiorstw nie waha się korzystać z tego układu sił, aby stosować prawdziwy szantaż w stosunku do przypartej teraz do muru siły roboczej: albo pracownicy i ich organizacje zdecydują się na zasadnicze ustępstwa wobec pracodawców, albo świadomie zaryzykują utratę pracy. Jednocześnie w licznych sektorach zasada swobodnej cyrkulacji osób prowadzi do tworzenia ponadgranicznych rynków pracy, wywierając dodatkową presję na warunki życia pracowników najemnych. Europejska dyrektywa o usługach publicznych jeszcze bardziej pogarsza tę niebezpieczną ewolucję.

3. Od lat osiemdziesiątych w większości krajów europejskich dynamika płacowa wykazuje dwie główne tendencje. Po pierwsze, progresja płac nie idzie w ślady za wzrostem wydajności pracy, i to do tego stopnia, że prawie wszędzie spada siła nabywcza płac. Rezultatem tej ewolucji jest nie tylko zmasowana redystrybucja dochodów na korzyść kapitału: prowadzi ona również do poważnego ograniczenia konsumpcji gospodarstw domowych, co ma negatywne reperkusje w sferze działalności gospodarczej i zatrudnienia.

4. Po drugie, w większości krajów europejskich obserwuje się wzrost nierówności społecznych. Rozstępy między różnymi kategoriami społeczno-zawodowymi ciągle się pogłębiają ze względu zarówno na wyższy od średniej wzrost najwyższych płac (zwłaszcza wynagrodzeń wyższych kadr i kierowników), jak i na masowe szerzenie się segmentów o najniższych płacach. Zgodnie ze studium przeprowadzonym w 2000 r. przez Unię Europejską, ponad 15 proc. płac 15 ówczesnych państw członkowskich – tj. płace ponad 20 milionów pracowników – sytuowało się w segmentach niskich płac.

5. Proporcja kobiet otrzymujących niskie płace jest dwukrotnie większa niż mężczyzn. Należy również podkreślić, że niskie płace są wyraźnie nadreprezentowane w sektorach zatrudnienia na niepewnych warunkach, które od lat dziewięćdziesiątych wszędzie w Europie przeżywa wielki rozkwit. Niektóre gałęzie (rolnictwo, hotelarstwo i gastronomia, handel detaliczny, usługi dla osób prywatnych) wykazują szczególnie wysoką koncentrację nisko opłacanych miejsc pracy. Ogólnie rzecz biorąc, większość osób otrzymujących te niskie płace należy do kategorii pracujących biedaków (working poors), których wynagrodzenie jest niższe niż połowa średniej płacy krajowej.

6. W kontekście masowego bezrobocia regularne rozszerzanie się segmentów niskich płac stanowi wielkie wyzwanie dla ogółu społeczeństwa obywatelskiego w Europie, której fundamenty społeczne, ekonomiczne i etyczne są tym samym dogłębnie zakwestionowane. Przedsiębiorstwa, obniżając płace, unikają odpowiedzialności społecznej, a niszczycielskie skutki takich praktyk przerzuca się na barki zbiorowości, toteż coraz bardziej ciążą one na instytucjach państwa socjalnego i pomocy publicznej. Rozwój niskich płac coraz bardziej pogłębia pęknięcia społeczne oraz toruje drogę skrajnie prawicowemu populizmowi i nacjonalizmowi o ksenofobicznych akcentach. Po to, aby sprostać takiej sytuacji, nieodzowne jest działanie na rzecz postępującego upolitycznienia kwestii płacowej, afirmującego podstawowe zasady demokracji społecznej i partycypacyjnej.

7. Upowszechnianie się niskich płac prowadzi do marginalizacji gospodarczej i społecznej osób, które je uzyskują, i popada w jaskrawą sprzeczność z licznymi konwencjami europejskimi i międzynarodowymi, które stanowią, że wszystkim przysługuje prawo do sprawiedliwej i godziwej płacy. Tak więc, we Wspólnotowej Karcie Podstawowych Praw Społecznych Pracowników, zatwierdzonej przez Radę Unii Europejskiej w 1989 r. i od 1993 r. potocznie nazywanej Kartą Społeczną UE, zapisano zasadę, zgodnie z którą „każda praca musi być sprawiedliwie wynagrodzona” (art. 1 p. 5). Wszyscy pracownicy muszą otrzymywać „sprawiedliwe wynagrodzenie” zgodne z warunkami każdego kraju, tzn. „wynagrodzenie wystarczające na to, aby pozwalało na godziwą stopę życiową”. Również art. 4 Europejskiej Karty Socjalnej, uchwalonej przez Radę Europy w 1961 r., stanowi, że „wszyscy pracownicy mają prawo do sprawiedliwego wynagrodzenia, zapewniającego im i ich rodzinom zadowalającą stopę życiową”. Podobne przepisy istnieją w konstytucjach licznych krajów europejskich (zwłaszcza Belgii, Włoch, Hiszpanii, Portugalii i Czech), jak również w konstytucjach kilku niemieckich krajów związkowych (zwłaszcza Hesji i Północnej Nadrenii-Westfalii).

8. Jest rzeczą oczywistą, że ustanowienie płac minimalnych stanowi zasadniczy instrument zapewnienia godziwego dochodu. Już w 1928 r. Międzynarodowa Organizacja Pracy zatwierdziła Konwencję nr 26 o ustanowieniu procedur ustalania płac minimalnych. Konwencja nr 131, zatwierdzona w 1970 r., ponownie kładła nacisk na centralną rolę, jaką należy przypisać płacom minimalnym. MOP zaleca wszystkim państwom wprowadzenie narodowego systemu płac minimalnych, który chroni pracowników najemnych przed przesadnie niskimi wynagrodzeniami. Poziom płacy minimalnej musi więc uwzględniać warunki ekonomiczne i społeczne każdego kraju i być ustalany na podstawie porozumienia między partnerami społecznymi – pracodawcami i pracownikami – lub w wyniku wyczerpujących konsultacji z tymi ostatnimi.

9. W Europie regulacje gwarantujące płace minimalne są szeroko rozpowszechnione. W większości krajów istnieje ustawowa płaca minimalna, którą stosuje się we wszystkich gałęziach. W innych krajach płace minimalne są obiektem procedur umownych, które mogą nabrać wartości prawa. Wreszcie w niektórych krajach, w zależności od gałęzi, współistnieją procedury umowne i regulacje. Jednak, bez względu na swoje formy prawne, regulacje dotyczące płac minimalnych podlegają takim samym presjom, jak całokształt polityki płacowej.

10. Wraz z ukształtowaniem się jednolitego rynku i postępującą integracją gospodarki europejskiej, wdrożenie europejskiej polityki płac minimalnych staje się imperatywem kategorycznym. Jej pierwszym celem powinno być, oczywiście, zahamowanie ekspansji nędznych płac, podobnie jak ekspansji ponadgranicznego zatrudnienia na niepewnych warunkach, które szczególnie zagraża segmentom niskich płac. Taka polityka w wielkim stopniu przyczyniłaby się do zastosowania w Europie zasady „za taką samą pracę taka sama płaca na takim samym stanowisku pracy”. Poza tym pozwoliłaby ona na postęp w sferze innych celów społecznych – takich jak redukcja nierówności płacowych między mężczyznami i kobietami czy poprawa jakości i wydajności pracy. Wreszcie, europejska polityka płac minimalnych wniosłaby decydujący wkład w dążenie do stabilizacji prywatnego popytu i stanęła na przeszkodzie pokusom prowadzenia polityki deflacyjnej.

11. Od początku lat dziewięćdziesiątych Komisja Europejska uznała konieczność prowadzenia europejskiej polityki płac minimalnych, kalkulowanych na podstawie średniej płacy krajowej, aby faktem stało się prawo do sprawiedliwego wynagrodzenia, które stanowi Karta Społeczna UE. W 1993 r. Komisja zachęciła państwa członkowskie UE do podjęcia odpowiednich kroków, pozwalających zapewnić prawo do godziwej płacy. W tym samym roku Parlament Europejski wypowiedział się na rzecz ustalenia godziwej płacy, która służyłaby za odniesienie, byłaby ustalona w skali krajowej i stanowiłaby podstawę rokowań zbiorowych. Opowiedział się również na rzecz mechanizmów pozwalających określać ustawowe płace minimalne w zależności od średniej płacy krajowej.

12. Jest rzeczą oczywistą, że prowadzenie europejskiej polityki płac minimalnych wymaga wyboru wspólnych celów i kryteriów, które mogłyby służyć za ramy odniesienia przy koordynacji polityk krajowych. Biorąc pod uwagę duże różnice między różnymi regionami naszego kontynentu, wykluczone jest ustalenie jednolitej płacy minimalnej dla całej Europy. Chodzi raczej o to, aby w każdym kraju ustalić minimalną normę płacową, która byłaby przystosowana do krajowej struktury płac. Kraje europejskie mogłyby zmierzać do wprowadzenia minimalnej normy płacowej na poziomie 60 proc. średniej płacy krajowej. Na krótką metę norma ta mogłaby być nawet ustalona na 50 proc. średniej płacy krajowej.

13. Taka europejska polityka płac minimalnych mogłaby zostać wdrożona zgodnie z metodą otwartej koordynacji, stosowanej już w innych dziedzinach. Przewidywałaby ustalenie w skali europejskiej celów i kalendarzy, które powinny być respektowane zgodnie z swoimi własnymi instytucjami i procedurami. Ramy te pozwalałyby szanować specyfikę instytucjonalną każdego kraju, który mógłby postępować czy to ustalając ustawowe płace minimalne, czy też rozszerzając obowiązujące układy zbiorowe pracy, czy wreszcie łącząc obie te metody. Szczebel europejski miałby za zadanie czuwać nad stosowaniem tych przepisów przez każdy kraj i przyczyniać się do upowszechniania najlepszych praktyk na podstawie systematycznej obserwacji polityk krajowych. W tym celu nieodzowna jest zasadnicza poprawa baz danych statystycznych o ewolucji niskich płac w Europie.

14. Opcja na rzecz europejskiej polityki płac minimalnych zależy w pierwszej kolejności od interwencji europejskich związków zawodowych. Taki wspólny projekt będzie mógł służyć za odniesienie przy formułowaniu ambitnych celów w skali europejskiej, a następnie przy wyborze krajowych sposobów konkretnej realizacji tych celów. Koniec końców, pierwszym zadaniem związków zawodowych jest obrona zasadniczej zasady europejskiego systemu społecznego, zgodnie z którą płaca musi pozwolić każdemu pracownikowi i każdej pracownicy na godziwe życie w warunkach pełnej samodzielności materialnej.

Düsseldorf – Paryż - Zurych, 15 kwietnia 2005 r.

Opracowali:

Thorsten Schulten, Claus Schäfer, Reinhard Bispinck (Fundacja im. Hansa Böcklera, Niemcy), Andreas Rieger, Beat Ringger, Hans Baumann (Sieć Refleksji, Szwajcaria), Michel Husson, Antoine Math (badacze z Instytutu Badań Ekonomicznych i Społecznych, Francja).

tłum. Zbigniew M. Kowalewski

Wybory